Bir çocuğun üstün bilişsel yeteneklerini fark etmek denildiğinde aklımıza çoğu zaman hızlı öğrenen, yüksek notlar alan, çok şey bilen ya da yaşıtlarından önce bazı becerileri kazanan çocuklar gelir. Oysa üstün yeteneklilik yalnızca bilgi miktarı veya akademik başarıyla açıklanabilecek kadar basit bir kavram değildir. Araştırmalar; bilişsel yetenek, yaratıcılık, öğrenme biçimi, metabiliş ve yetenek gelişimi gibi birçok unsurun birlikte değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.
Bu nedenle belki de çocukları gözlemlerken yalnızca “Ne biliyor?” sorusunu değil, “Ne soruyor?” sorusunu da kendimize sormamız gerekir. Çünkü bazı çocuklarda dikkat çekici olan, kendilerine öğretilen bilgileri hızlıca öğrenmeleri değil; henüz kimsenin açıkça anlatmadığı bir bilgi boşluğunu fark edip onu kendi sorularına dönüştürmeleridir.
1.Çevresinde göremediği şeylere karşı duyduğu merak
Dinozorlar bunun güzel bir örneği olabilir. Bir çocuk çevresinde hiç dinozor görmemiştir fakat kitaplarda, oyuncaklarda, filmlerde ve yetişkinlerin konuşmalarından onların varlığını öğrenir. Burada basit bir merak başlar: “Dinozor nedir?” Fakat soru bununla kalmayabilir. “Gerçekten yaşadılarsa neden şimdi yoklar?”, “Ne zaman yaşadılar?”, “İnsanlar o zaman var mıydı?”, “Bütün dinozorlar nasıl öldü?” Böylece çocuk; somut bir canlıdan zaman kavramına, yok oluşa ve canlıların değişimine doğru ilerleyebilir.
Bu soruların kendisi üstün zekânın kanıtı değildir. Çocukların merak etmesi gelişimin doğal bir parçasıdır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken şey sorunun yalnızca konusu değil, nasıl üretildiğidir. Çocuk verilen cevabı olduğu gibi kabul ediyor mu, yoksa cevabın içindeki yeni problemi fark edip başka bir soru mu üretiyor?
Merak üzerine yapılan güncel araştırmalar, çocukların merakının çoğu zaman bir bilgi boşluğunun fark edilmesiyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Soru sorma üzerine yapılan çalışmalar, çocukların rastgele soru üretmediğini; mevcut bilgileri, merakları ve nedensel düşünceleri doğrultusunda sorularını şekillendirebildiklerini ortaya koyuyor. Dolayısıyla önemli olan yalnızca çocuğun “çok soru sorması” değil, soruların oluşum planıdır.
2. Ama bu açıklama doğru değil!
Bu kalıp, basit bir örüntü tanımanın ötesindedir. Çocuk gözlem yapar, bir tutarsızlık fark eder, bilgi boşluğunu belirler, bir açıklama oluşturur ve ardından bu açıklamayı gerçeklikle karşılaştırır.
Gözlem → tutarsızlık → soru → açıklama → yeniden değerlendirme.
Bilişsel açıdan ilginç olan süreç budur. Metabiliş, yani kişinin kendi düşünme süreçleri üzerine düşünmesi de bu noktada önem kazanır. Üstün yetenekli çocukların metabilişsel gelişimini inceleyen çalışmalar, bu alanda farklı bileşenler bulunduğunu ve üstünlüğün tek bir metabilişsel özellik üzerinden açıklanamayacağını gösteriyor. Bu nedenle “çok soru soruyor” veya “çok meraklı” gibi tek bir davranıştan hareket ederek bir çocuğa üstün zekâ etiketi koymak doğru değildir fakat bu davranışlar, özellikle başka bilişsel özelliklerle birlikte görüldüğünde öğretmen ve ebeveyn için önemli gözlem noktaları olabilir.
3.Ölüm: Çocukluktaki en büyük bilgi boşluklarından biri
Bana göre bu durumun en çarpıcı örneklerinden biri ölüm kavramıdır. Bir çocuk “öldü” kelimesini öğrenebilir. Fakat ölümün ne anlama geldiğini kavramak başka bir meseledir. Bir insan vardı, sonra artık yok. Peki “yok olmak” ne demekti? Vücudu burada olabilir ama kişi nerede? Bizi duyabilir mi? Hala düşünebilir mi? Ben de bir gün ölecek miyim? Öldüğümde ben olmaya devam edecek miyim?…
Çocukların ölüm kavramını anlamaları üzerine yapılan çalışmalar; bu anlayışın yaş, bilişsel gelişim ve ölümle ilgili deneyimler gibi birçok faktörle ilişkili olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla erken yaşta ölüm hakkında düşünmek tek başına üstün zekâ göstergesi olarak değerlendirilemez ancak çocukların dağınık çevresel ipuçlarından ölüm hakkında kendi zihinsel modellerini oluşturabilmeleri oldukça ilginçtir. Bazen çocuklara ölüm kavramını bilmediklerinde, “O amca eşyalarını topladı ve seyahate gitti ama dönmeyecek.” gibi inandırıcı hikâyeler uydururuz. Bazı çocuklar bu hikayeyi dinler ve aradan sıyrılır, inanmazlar; bazen çaktırmadan inanır gibi yaparlar ama zihinleri halen o noktayı düşünmektedir. Bir gün kendilerince bir senaryoyla gelir ve “Hikâyeye inanmadım.” diye söze girerler çünkü çevreyi analiz etmişlerdir ve başka şeyler bu açıklamayla uyuşmuyordur.
“Yetişkinlerin davranışları, cenaze, mezarlık ve dedemin artık geri dönmemesi başka bir gerçeğe işaret ediyordu. Kimse bana uzun uzun ölüm anlatmamıştı fakat elimdeki ipuçlarını birleştirerek bunun bir “gitmek” olmadığını anlamıştım. Dedemin bedeninin artık ona ihtiyacı olmayacaktı. Mezarlığa gittiğimde ise ölüm, ahiret veya varoluş hakkında bugün bildiğim hiçbir şeye sahip değildim. Bildiğim tek dua kahvaltı duasıydı, onu okudum.”
Bazıları için sadece basit bir kurgu gelebilir ama bir örüntü ipucu veren bir özdür fakat anılar bazen başka bir şey gösterir. Çocuklar bazen kendilerine anlatılmayan bir gerçekliği, çevrelerindeki küçük parçaları birleştirerek fark edebilir. Mesela kimin gerçekten art niyetli olduğunu ve kimin gerçekten rol yapmayıp iyi biri olduğunu gayet iyi bilirler. Bunun da izahı şudur: Henüz birilerine yaranacak kadar çakma ahlaka ve toplumsal maske ihtiyacına sahip değillerdir.
Gördüğünüz gibi bazen her şey sorularda saklıdır.
Kaynakça
Ronfard, S., Zambrana, I. M., Hermansen, T. K., & Kelemen, D. (2018). Question-asking in childhood: A review of the literature and a framework for understanding its development. Developmental Review, 49, 101–120. https://doi.org/10.1016/j.dr.2018.05.002
Nicholas Tippenhauer, Laura Janakiefski, Megan M Saylor, Children’s question asking: some answers and more questions, Child Development Perspectives, Volume 20, Issue 1, March 2026, Pages 41–46, https://doi.org/10.1093/cdpers/aadaf003
Yılmaz, S. (2012). DEA TH CONCEPT IN 8-13 YEARS CHILDREN’S COGNITIVE DEVELOPMENT. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(1), 9-42. https://izlik.org/JA53RR97SF
