DNA; A,T, C, G nükleotitlerinden oluşan çift zincirli bir yapıdır. DNA üzerindeki bu nükleotitlerin konumu, sayısı, doğru yerleşimi son derece önemlidir. Bu dizinin protein kodlayan kritik bölgelerinde bir değişiklik meydana geldiğinde, çoğunlukla gen ifadesi dediğimiz DNA’dan protein üretme süreci hasar görebilmektedir. Yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi için de gen ifadesi kilit rol oynamaktadır.
Kelime anlamı “genetik üstü” olan epigenetik, DNA dizisinde hiçbir değişiklik yapmadan gen ifadesini yani genlerin aktivitesini düzenleyen modifikasyonları içerir.
Epigenetik modifikasyonlar:
- DNA Metilasyonu
- Histon Modifikasyonu
- Kromatin Yeniden Şekillendirme
- Kodlayıcı Olmayan RNA’lar
Bu yazımda DNA metilasyonunun kriminolojide yaş tahmini için umut vadeden bir gelişme olacağından bahsedeceğim. Epigenetik mekanizmaların temel işleyişini ve çevresel faktörlerin gelecek nesiller üzerindeki şaşırtıcı etkilerini daha detaylı öğrenmek isterseniz, daha önce kaleme aldığımız [Epigenetik Nedir? Yaşadıklarınız Doğacak Çocuklarınızın Hayatını da Etkiler mi?] yazımıza bakabilirsiniz.
DNA metilasyonu, metiltransferaz enziminin metil (-CH3) grubunu DNA’daki sitozin (C) nükleotitinin 5’ karbonuna eklenmesiyle oluşur. Memeli genomunda C ve G nükleotitlerinin yan yana geldiği bölgelerin (CpG) genel olarak büyük bir kısmı (%60-%90’ı) metillenmiş durumdadır. Ancak genlerin başlangıç kısımlarında yer alan ve “CpG adaları” olarak bilinen yoğun C-G kümeleri normalde metillenmemiştir. Metilasyonun yaşlanma veya hastalık gibi etkenlerle bu adaları da etkilemesi, ilgili genin susturulmasına yol açar.
Bireyler yaşlandıkça biyobelirteç olan DNA metilasyon etiketlerinin yoğunlukları artar ya da azalır. Bu da DNA metilasyonunu yaş tahmin belirteci olarak kullanılmasına olanak sağlar.
Epigenetik Saat Nedir?
Kronolojik yaş ile biyolojik yaş birbirlerinden farklı kavramlardır. Kronolojik yaş bir bireyin yaşadığı gerçek yılları ifade eder. Farklı bölge ve cinsiyette olan insanlar için aynı kronolojik yaş kullanılabilir. Örneğin;
Amerikalı biri 25 yaşında ise 25 yıl yaşamış demektir. Aynı şekilde bir Türk de 25 yıl yaşadıysa 25 yaşındadır.
Biyolojik yaş ise bireyin yaşlanmasını ve sağlık durumunu yansıtır. Bu yüzden kronolojik yaşından dah büyük ya da küçük olabilir. Doğru biyolojik yaşı bulabilmek için kronolojik yaşla ilişkili durumlar incelenmelidir.
Bilim insanları, DNA üzerindeki metilasyon bölgelerini bir araya getirerek “epigenetik saat” ’i oluşturmuşlar. Oluşturulan bu araç biyolojik saatin ölçülmesini sağlar.
En yaygın kullanılan epigenetik saat, Steve Horvath’ın geliştirdiği epigenetik saattir. Doku ve organlardan alınan DNA’yı kullanarak doku yaş tahmini yapar. Bu saat, farklı doku ve hücre tiplerindeki DNA metilasyon seviyeleri değerlendirilerek oluşturulmuştur. Epigenetik saat sayesinde DNA metilasyon seviyelerinin gelişim dönemlerinde hızlıca değiştiği, yetişkinlik hayatı boyunca ise belli aralıkta sabit kalmakla birlikte yaşlanmayla birlikte düzenli olarak (artarak veya azalarak) değişmeye devam ettiği anlaşıldı.
Adli Bilimlerde DNA Metilasyonu:
Kriminolojide metilasyon değişimleri analiz edilerek şüpheli havuzu yaş gruplarına ve doku kaynaklarına göre daraltılabilir.
Yaş tahmini, kişinin fiziksel özellikleri ve biyocoğrafik kökeni ile birlikte tahmin edilir. Göz, saç, cilt rengi tahminleri için SNP’ler yani tek nükleotitte meydana gelen değişiklikler rol oynamaktadır.
Suç mahallinde tespit edilen biyolojik örneklerden elde edilen DNA’lar, kişiye ait DNA ile karşılaştırılarak kimlik tespiti yapılabilir.
Şimdi bir kurgu yapalım ve DNA’ların hangi kanıtlardan elde edilebildiğine yakından bakalım.
Cinsel bir saldırı vakası düşünecek olursak suçlunun mağdura önce fiziksel saldırı yaptığı ve mağdurun da karşı koyarak suçluya sert bir cisimle vurduğunu ve suçluyu tırmaladığını varsayalım.
Ardından suçlunun mağduru etkisiz hale getirip cinsel saldırıda bulunduğunu düşünelim. Suçlunun fiziksel saldırısına karşı koyan mağdur, sert bir cisimle vurdu ve suçlunun dudağından kan aktı. Suçlu kanı tükürdü ve yerde hem kan hem de tükürük izi bulundu. Mağdur suçluya karşı koyarken onu tırmaladı ve suçlunun deri hücreleri mağdurun tırnaklarının arasında kaldı.
Son olarak suçlu mağduru etkisiz hale getirdi ve cinsel saldırıda bulunduğu için mağdur üzerinde suçlunun semeni bulundu.
Tüm bu kanıtlardan DNA’lar izole edilerek yine suçluya ait bir DNA örneği karşılaştırılarak kimliklendirme yapılabilir. Fakat bazı durumlarda karşılaştırma yapılacak referans DNA bulunmamaktadır. Doğal afetler ya da toplu katliamlar gibi belirsiz örnekler için karşılaştırma yapmak mümkün değildir. Bu durumda adli bilimciler DNA’dan başka bilgiler elde etmeye çalışırlar. İşte DNA metilasyonları burada devreye girer ve şüpheli havuzunu daraltır. Yaş tahminlerinin yapıldığı biyolojik örnekler:
- Kan;
En sık bulunan biyolojik örnek kandır. ELOVL2 geninin bazı bölgelerinin metilasyon seviyelerinin yaşla ilişkili olduğu gözlenmiştir. Kişinin yaşı 3-5 yıl hata payıyla tespit edilmiştir.
- Kan lekesi;
Suç mahallinde kan lekelerine de çok rastlanır. Bazı çalışmalarda kan lekeleri birkaç hafta saklanmış ve metilasyon desenlerinde pek farklılık gözlenmemiş. Yine yaş tespitinde kan lekesinin kullanılabilir olduğu kanıtlanmış.
- Y kromozomu çalışmaları;
Bilim insanları sadece erkeklerde bulunan Y kromozomu üzerinde oluşan DNA metilasyonu incelemişler. Karışık DNA örneklerinde erkeklerin belirlenmesini ve yaş tespitini amaçlamışlar. Fakat başlangıç seviyesinde bir araştırma alanıdır. Bu sebeple gerçek suç mahallinde kullanılamaz.
Metilasyonunun sigara dumanı, yaşam tarzı gibi çevresel koşullardan etkilenmesi dezavantaj olarak görülmektedir. Çünkü bu etkenler metilasyon desenlerini değiştirebilir. Bu nedenle gelecekte daha güvenilir yaş tahmin modelleri geliştirilmeli bu sayede adli analizlerde kullanıma uygun duruma gelmesi sağlanmalıdır.
Sonuç olarak kriminoloji alanında DNA metilasyonu ile ilişkili umut verici çalışmalar yapılmaktadır. DNA metilasyonu, klasik DNA kimliklendirme yöntemlerinin eksikliklerini tamamlayarak daha güvenilir yaş tahmini sağlamayı ve farklı doku kaynaklarının tespit edilmesini amaçlamaktadır.
Kaynakça
Jung, S. E., Shin, K. J., & Lee, H. Y. (2017). DNA methylation-based age prediction from various tissues and body fluids. BMB reports, 50(11), 546-553. https://doi.org/10.5483/bmbrep.2017.50.11.175 PMID: 28946940; PMCID: PMC5720467.
Simpson, D. J., & Chandra, T. (2021). Epigenetic age prediction. Aging cell, 20(9), e13452. https://doi.org/10.1111/acel.13452 PMID: 34415665; PMCID: PMC8441394.
Teschendorff, A. E., Horvath, S. (2025). Epigenetic ageing clocks: statistical methods and emerging computational challenges. Nat Rev Genet 26, 350-368. https://doi.org/10.1038/s41576-024-00807-w
