Reklam

Uzayda bağışıklık nasıl değişiyor? Astronotlardan denizaltılara

Reklam

Bir astronot ile bir denizaltı personelinin ortak noktası ne olabilir? Biri Dünya’nın yüzlerce kilometre üzerinde çalışırken, diğeri denizin yüzlerce metre derinliğinde görev yapar. Her ikisi de görevleri sırasında kapalı bir ortamda bulunur, sınırlı ve dar bir alanı ekip arkadaşlarıyla paylaşarak yoğun bir çalışma temposuna uyum sağlar. Astronotların karşılaştığı mikro yerçekimi ve uzay radyasyonu ise bu karşılaştırmaya farklı bir boyut kazandırır.

Avrupa Uzay Ajansının Exposome Signature araştırması, bu benzerliklerden ve farklılıklardan yola çıkarak bir soruya yanıt arıyor: Astronotların bağışıklık sisteminde gözlemlenen değişimlerin ne kadarı uzay ortamından, ne kadarı kapalı ve izole bir ortamda yaşamaktan kaynaklanıyor? [1]

Reklam
Reklam
astronot
denizaltı, uzayda bağışıklık, exposome signature, uzay uçuşu

Uzay uçuşu bağışıklık sisteminde nasıl bir iz bırakıyor?

Bağışıklık sistemi, enfeksiyonlara karşı savunma sağlamasının yanı sıra dokuların hasara ve strese verdiği tepkilerde de rol oynar. Araştırmacılar bu sistemin nasıl çalıştığını anlamak için kandaki bağışıklık hücrelerini, bu hücrelerin iletişim kurmak için kullandığı molekülleri ve hangi genlerin ne ölçüde aktif olduğunu inceler.

Uzay uçuşları sırasında yapılan ölçümlerde, bu göstergelerin bazılarında değişimler gözlemleniyor. Örneğin, üç günlük Inspiration4 görevinin ardından yayımlanan araştırmalar, kısa süreli bir uzay uçuşunun bile bağışıklık sistemiyle ilişkili sinyallerde ve bazı bağışıklık hücrelerinin gen etkinliğinde değişikliklere yol açabileceğini gösterdi. Ölçülen değişimlerin büyük bölümü ise uçuş sonrasındaki takip sürecinde, uçuş öncesi seviyelerine yaklaştı. [2, 3]

ESA’nın uzun süreli uzay görevlerinde takip ettiği durumlardan biri düşük düzeyli inflamasyondur. İnflamasyon, bağışıklık sisteminin bir uyarana karşı verdiği yanıtlardan biridir. Düşük düzeyli inflamasyon, belirgin bir şikâyete neden olmadan, kan örneklerinde ölçülebilen bazı biyolojik sinyaller aracılığıyla takip edilebilir.

Reklam

Araştırmacılar, bu sinyalleri zaman içinde izleyerek hangilerinin geçici bir uyum süreciyle ilişkili olduğunu, hangilerinin ise görev sonra erdikten sonra da devam ettiğini anlamaya çalışıyor. Bu noktada, görev öncesinde alınan ölçümler büyük önem taşımaktadır. Bir astronottan dönüşte alınan kan örneği ile aylar önce aynı astronottan alınan örnekle karşılaştırmak, zaman içinde meydana gelen değişimlerin yönünü belirlemeye yardımcı oluyor. [1, 3]

Araştırmada neden denizaltı personeli var?

Uzay uçuşu sırasında birçok koşul aynı anda değişir. Astronotlar, mikro yerçekimine alışmaya çalışırken kapalı bir ortamda görev yapar ve alışık oldukları uyku-uyanıklık düzeninden farklı bir ritim yaşayabilir. Uçuş sırasında alınan kan örneklerinde herhangi bir değişiklik gözlemlendiğinde, bu koşullardan ne ölçüde etkili olduğunu yalnızca bu örneklere bakarak belirlemek güçtür.

Reklam

ESA’nın araştırması, bu nedenle astronotları ve İtalyan Deniz Kuvvetlerine bağlı denizaltı personelini paralel olarak takip etmektedir. Denizaltı personeli de izolasyon ve kapalı ortam koşullarına maruz kalıyor ancak yörüngedeki mikro yerçekimi ve uzay radyasyonu gibi etkenlerden etkilenmiyor. [1]

Örneğin, görev sonunda her iki grupta da aynı inflamasyon göstergesinde artış görülürse kapalı ortamda yaşamak veya yoğun görev temposu gibi ortak etkenlerin rolü araştırılabilir. Bir değişim yalnızca astronotlarda gözlemlenirse, bunun uzay uçuşuna özgü koşullarla ilişkisi daha ayrıntılı incelenebilir. Ancak böyle bir değişimin mikro yerçekiminden mi yoksa radyasyondan mı kaynaklandığını belirlemek için ek ölçümlere ve deneylere ihtiyaç vardır.

Reklam

Denizaltı personeliyle yapılan bu karşılaştırma, bağışıklık sistemindeki değişimlerin olası nedenlerini birbirinden ayırmaya ve sonraki araştırmalarda hangi konulara öncelik verilmesi gerektiğini belirlemeye yardımcı olur. [1]

Dünya’ya döndükten sonra takip neden sürüyor?

ESA’nın Ekim 2026 tarihli açıklamasında, astronot Sophie Adenot’nun yaklaşık sekiz ay süren εpsilon görevinin ardından, ilk iki hafta boyunca fiziksel uyum programına katıldığı ve bilimsel ölçümlere tabi tutulduğu belirtiliyor. Exposome Signature araştırması kapsamında uçuş sonrası takip süreci altı ay boyunca devam ediyor. Araştırma ekibi, bağışıklık ve inflamasyon göstergelerinin yanı sıra metabolizmayı, hücrelerin stres yanıtlarını ve gen etkinliğini de izliyor.

Reklam

Bu sayede, belirli bir göstergenin inişin hemen ardından nasıl değiştiğini ve sonraki aylarda nasıl bir seyir izlediğini birlikte değerlendirmek mümkün oluyor. ESA’nın 23 Ekim tarihli açıklaması, araştırmanın tasarımına ve veri toplama sürecine ilişkin bilgiler sunuyor. Ancak astronotlar ile denizaltı personelinin karşılaştırmalı sonuçları bu açıklamada henüz yer almıyor. [1]

Aynı ay yayımlanan ayrı bir çalışma, kişiden kişiye değişen farklılıkların da araştırılması gerektiğini ortaya koyuyor. npj Microgravity dergisinde yayımlanan makalede araştırmacılar, Uluslararası Uzay İstasyonu’nda görev yapan astronotların gen etkinliği verilerini yaş gruplarına göre karşılaştırdı. Araştırmada, bağışıklık yanıtı ve hücrelerin enerji üretiminden sorumlu olan mitokondrilerle ilişkili genlerde yaşa bağlı farklılıklar tespit edildi.

Reklam

Bu bulgular, yaşın uzay uçuşuna verilen biyolojik yanıtları değerlendirirken dikkate alınabilecek etkenlerden biri olabileceğini düşündürüyor. Ancak gen etkinliğinde meydana gelen değişimlerin astronotun sağlığı ve görev performansı açısından ne anlama geldiğini belirleyebilmek için bu verilerin klinik ölçümlerle birlikte değerlendirilmesi de gerekiyor. [4]

Bir kan örneği uzayda erken uyarı sağlayabilir mi?

Bu araştırmanın biyomedikal mühendisliği açısından öne çıkan sorularından biri, hangi ölçümlerin görev sırasında kullanılabileceğidir. Bir biyobelirteç, vücutta gerçekleşen bir sürece ilişkin ölçülebilir bir göstergedir. (Biomarker Nedir? Biomarker Ne Anlama Geliyor? Kelimenin Kökeni Nedir?) Örneğin, kandaki bir proteinin düzeyi buna aday olabilir. Ancak bir ölçümün erken uyarı amacıyla kullanılabilmesi için kişinin normal değerlerinin ne ölçüde değişkenlik gösterdiğinin ve hangi değişimlerin daha sonra ortaya çıkan bir sağlık sorunuyla ilişkili olduğunun bilinmesi de gerekir. Bunun için aynı kişiden farklı zamanlarda alınan örneklerin ve sağlık kayıtlarının birlikte incelemesi önem taşır. [1, 3]

Reklam
Reklam

Ölçümün nerede yapıldığı da önem taşıyor. NASA, Ekim 2026’da Uluslararası Uzay İstasyonu’nda kompakt bir mikroplaka okuyucunun test edilmesini içeren bir araştırma duyurdu. Bu araştırmada, cihazın antikorlar ve diğer proteinler gibi biyolojik göstergeleri yörüngede ölçme kapasitesi değerlendiriliyor. Örnekleri Dünya’ya göndermeden analiz edebilmek, uzun süreli uzay görevlerinde sağlık ekibinin meydana gelen değişimleri daha erken değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Ancak böyle bir cihazdan elde edilen ölçüm sonuçlarının ne anlama geldiğini, Exposome Signature gibi araştırmalar kapsamında toplanan zaman içindeki veriler ortaya koyacak. Bir astronotun ölçüm değerinde değişiklik görüldüğünde yanıtlanması gereken temel soru şu olacak: Bu değişim, vücudun göreve uyum sağladığını mı gösteriyor, yoksa daha yakından izlenmesi gereken bir durumun ilk işareti mi? [1, 5]

Reklam

Kaynak

  1. European Space Agency. (23 Ekim 2026). Exposome Signature: A multi-system view of human adaptation to spaceflight.
  2. Molecular and physiological changes in the SpaceX Inspiration4 civilian crew. (2024). Nature, 632, 1155–1164.
  3. The Space Omics and Medical Atlas (SOMA) and international astronaut biobank. (2024). Nature, 632, 1145–1154.
  4. Jimenez-Chavez, L., Ding, L.-H., Krieger, S. ve ark. (2026). Stratified longitudinal transcriptomic analysis indicates age-associated mitochondrial dysfunction and immune response in astronauts aboard the ISS. npj Microgravity.
  5. NASA Science Editorial Team. (12 Ekim 2026). NASA’s SpaceX CRS-35 Mission to Launch Health Research.

Bu içeriği paylaşın
Reklam
Reklam

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

×
Yukarı Çık
Reklam