İnsan zihni bazı kavramlara karşı içgüdüsel bir irkilme geliştirir ve “yamyamlık” bunların başında gelir. Çoğu kişi için bu kelime; vahşet, kıtlık ve uygarlık öncesi karanlık dönemlerle ilişkilidir. Oysa biyoloji açısından bakıldığında yamyamlık, doğada sanılandan çok daha yaygın ve çoğu zaman tamamen işlevsel bir davranış olarak gözlemlenmektedir. Bu nedenle yamyamlığı anlamak için önce onu ahlaki bir yargıdan çıkarıp; evrimsel ve kültürel bağlamları içinde ele almak gerekir. Hazırsan konuyu çiğ şekilde görelim…
Terimin Kökeni
“Yamyamlık” kelimesinin Batı dillerindeki karşılığı olan cannibalism, 15. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Terimin kökeni, Karayipler’de yaşayan “Caniba” veya “Carib” olarak bilinen yerli topluluklara dayanır. Bu adlandırma, bölgeye ulaşan Avrupalı kâşiflerin, özellikle de Kristof Kolomb’un bu halkın insan eti tükettiğine dair raporlarıyla yayılmıştır. Ancak modern antropoloji, bu iddiaların büyük kısmının abartılı veya sömürgeci politikalarla yanlış yorumlanmış olabileceğini göstermektedir. Yani bu kavram, tarihsel olarak yalnızca bir davranışı değil, aynı zamanda dışlayıcı bir damgalama aracını da temsil etmektedir.
Biyolojide Yamyamlık: Evrimsel Bir Mantık
Biyolojide aynı türün bireylerinin birbirini tüketmesi olarak tanımlanan yamyamlık, temelde enerji kazanımı, rekabetin azaltılması ve üreme başarısının artırılması gibi evrimsel motivasyonlara dayanır. Örneğin, peygamberdeveleri ve bazı örümcek türlerinde çiftleşme sırasında veya sonrasında dişinin erkeği yemesi (eşeysel/cinsel yamyamlık), dişiye yumurtalarını geliştirmesi ve daha rahat şekilde yaşamına devam etmesi için doğrudan ve yüksek miktarda protein sağlar.
Benzer şekilde, kısıtlı kaynakların bulunduğu ortamlarda kurbağa iribaşları veya balık larvaları arasında görülen yamyamlık, hızlı büyüyen bireylerin kardeşlerini tüketerek hem besin kazanmasına hem de popülasyon içi rekabeti ortadan kaldırmasına olanak tanır. Daha da ilginci, bazı balık türlerinde ebeveynlerin sağlıksız veya gelişemeyen kendi yumurtalarını yediği (ebeveyn yamyamlığı) durumlar bulunmaktadır. Bu eylem ilk bakışta şaşırtıcı ve hatta canice gelse de, ebeveynin enerjisini koruyarak gelecekteki üreme şansını ve sağlıklı yavruların hayatta kalma ihtimalini artıran oldukça mantıklı bir evrimsel stratejidir.
İnsanlarda Yamyamlık: Kültürel Bir Tabu
İnsan türünde ise yamyamlık, biyolojik bir normdan ziyade çevresel zorunlulukların veya karmaşık kültürel yapıların bir sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır. Fizyolojik olarak hayatta kalma güdüsünün devreye girdiği kıtlık, uzun süren kuşatmalar veya medeniyetten uzak kalınan kazalar gibi ekstrem felaket durumlarında (hayatta kalma yamyamlığı) ortaya çıkan bu davranış tarih boyunca belgelenmiştir.
Bunun ötesinde, yamyamlığın dini ve sembolik anlamlar taşıdığı “ritüel yamyamlık” da insanlık tarihinin bir parçasıdır. Papua Yeni Gine’deki bazı kabilelerde geçmişte uygulanan ve ölünün özünü içselleştirme inancına dayanan ritüeller veya düşmanın gücünü kazanma amacıyla yapılan eylemler buna örnektir.
Antropologlar, düşmanın tüketilmesi veya liderin kurban edilmesi gibi eylemlerin sosyal hiyerarşiyi pekiştiren bir güç gösterisini temsil eden sembol olarak belirtir. Yani bu tür pratikler, biyolojik bir ihtiyaçtan ziyade toplumsal bir anlam üretimi aracı olarak işlev görmektedir.
Modern Dünyada Metaforik Yamyamlık
Günümüz modern insan hayatında yamyamlık evrensel ve çok güçlü bir tabudur. Bunun temelinde sadece etik değerler değil, insan eti tüketiminin taşıdığı ölümcül tıbbi riskler de yatmaktadır. Buna en çarpıcı örnek, az önce bahsettiğimiz Papua Yeni Gine’deki ritüellerde ölülerin tüketilmesi (özellikle sinir dokusunun yenmesi) sonucu salgın haline gelen ve ölümcül bir prion hastalığı olan Kuru hastalığıdır. Bu durum, yamyamlığın biyolojik faturasını net bir şekilde ortaya koyar.
Fiziksel bir gerçeklik olarak nadirleşse de, yamyamlık kavramı modern dünyada metaforik bir korku ögesi olarak varlığını sürdürmektedir. Özellikle güç yapıları, gizli örgütler veya elit kitlelere atfedilen komplo teorilerinde (Güncel bir örnekle, kamuoyunda geniş yer bulan Epstein vakası) ve modern mitlerde yamyamlık teması sıkça işlenir. Bilimsel açıdan hiçbir anlam taşımayan bu tarz iddialar, aslında “aşırı güç ve onun getirdiği ahlaki çöküşün” nihai sembolü olarak kullanılmaktadır.
Sonuç: Doğanın Gerçeği, Kültürün Tabusu
Yamyamlık, doğada yaygın ve çoğu zaman işlevsel bir hayatta kalma stratejisidir. Ancak insan kültüründe, biyolojik bir davranıştan çok derin sembolik anlamlar taşıyan bir tabu haline gelmiştir.
Bu ikili doğa, kavramı benzersiz kılar: Bir yanda evrimin soğukkanlı mantığı, diğer yanda insanın etik sınırları. Birçok kavramda olabildiği gibi “yamyamlık” bize, doğa ile kültür arasındaki çizginin düşündüğümüzden çok daha ince ve karmaşık olduğunu hatırlatmaktadır.
Daha fazlası için Moletik’i takip etmeyi unutmayın!
Kaynaklar
Britannica (Accessed 15 Feb 2026). Cannibalism | Definition, History Examples, & Facts. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/cannibalism-human-behavior (Son Erişim Tarihi: 15.02.2026)
Langley, L. (2023). Cannibalism in Animals is More Common Than You Think. National Geographic. https://www.nationalgeographic.com/animals/article/cannibalism-common-leopards-fish-invertebrates (Son Erişim Tarihi: 15.02.2026)
Orhan, A. E. (2025). İnsanlık Tarihinde Yamyamlığın Kökeni; Neden ve Sonuçlara Yönelik Doğadan Örnekler ile Kronolojik Bir Değerlendirme. MASROP E-Dergi, 19(1), 25-62. https://dergipark.org.tr/tr/pub/masrop/article/1637514