Uydu verilerine dayanan yeni bir araştırma, Amazon ormanlarının yok edilmesinin bölgesel iklim üzerinde ciddi değişikliklere yol açtığını ortaya koydu. Communications Earth & Environment dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, bitki örtüsünün kaybı yüzey sıcaklıklarının artmasına, evapotranspirasyon (buharlaşma-terleme) oranının düşmesine ve kurak mevsimdeki yağış miktarının azalmasına neden oluyor.
İklim Üzerindeki Çarpıcı Etkiler ve Yağış Kayıpları
Orman örtüsünün yüzde 60’ın altına düştüğü yoğun tahribata uğramış bölgeler, artık yağmur ormanı ile savan arasındaki geçiş alanlarına benzer iklimsel özellikler sergiliyor. Bu alanlarda, orman örtüsünün yoğun olduğu yerlere kıyasla kurak mevsim yüzey sıcaklığı ortalama 3 °C daha yüksek ölçülürken, yağışlar yüzde 25, evapotranspirasyon ise yüzde 12 oranında azalıyor. Ayrıca, bu bölgelerde yağmurlu gün sayısında ortalama 11 günlük bir düşüş yaşanıyor, bu da ormansızlaşmanın yağış miktarının yanı sıra dağılımını da bozduğunu gösteriyor.
Ekosistem ve Tarım İçin Büyüyen Tehdit
Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü’nden (INPE) araştırmacı Marcus Silveira öncülüğünde yapılan bu çalışma, Brezilya Orman Kanunu’nda belirtildiği gibi kırsal mülklerde en az yüzde 80 orman örtüsünün korunmasının bilimsel önemini kanıtlıyor. Giderek daha sıcak ve kurak hale gelen bu yeni koşullar, orman yangınlarına yatkınlığı artırırken ağaç ölümlerini ve orman bozulmalarını tetikliyor. Bu durum sadece hassas türlerin hayatta kalmasını zorlaştırarak biyoçeşitliliği tehdit etmekle kalmıyor, aynı zamanda araştırmacılardan Luiz Aragão’nun da belirttiği gibi tarım gibi iklime bağlı ekonomik faaliyetleri de tehlikeye atıyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) de vurguladığı üzere, ormanların tarımın düşmanı değil, aksine tarımsal verimliliği ve iklim direncini destekleyen en önemli müttefikler olduğu ifade ediliyor.
Kırk Yıllık Arazi Kullanımı Değişimi
Son kırk yıllık süreçte (1985-2024), Brezilya Amazonu’ndaki yerel bitki örtüsünün yüzde 13’ü, yani İspanya’nın yüzölçümünden daha büyük bir alan olan yaklaşık 520.000 kilometrekarelik orman yok edildi. Bu süreçte mera alanları 123.000 kilometrekareden 561.000 kilometrekareye çıkarken, tarım arazileri 1.800 kilometrekareden 79.000 kilometrekareye genişledi ve madencilik faaliyetleri 2024 itibarıyla 4.440 kilometrekareye ulaştı. Son üç yılda ormansızlaşma hızında bir yavaşlama görülse de, INPE verilerine göre yalnızca 2024 yılında 6.300 kilometrekareden fazla ormanlık alan kaybedildi.
Adım Adım Uydu Analizi
Araştırmacılar bölgeyi 55’e 55 kilometrelik düzenli ızgara (grid) örneklerine bölerek inceledi ve bu alanları kalan orman örtüsünün oranına göre sınıflandırdı. Elde edilen bulgular, yüzde 80’den fazla ormana sahip komşu referans bölgelerle karşılaştırıldı. En dramatik etkiler, orman örtüsünün yüzde 40’a kadar düştüğü alanlarda gözlemlendi; bu bölgelerde kurak mevsimdeki yüzey sıcaklığının referans bölgelere göre 4 °C’ye kadar daha yüksek olduğu ve evapotranspirasyon oranının ortalama 45 milimetre düştüğü saptandı. Ayrıca, yakın zamanda yayımlanan bir başka araştırma da ormansızlaşmanın kurak aylardaki yağış azalmasının yüzde 74,5’inden ve sıcaklık artışının yüzde 16,5’inden sorumlu olduğunu ortaya koymuştu.
Çözüm Ormanların Yeniden İnşasında
Küresel sıcaklık artışının 1,5 °C eşiğini aştığı en sıcak yıl olan 2024’ün ardından, bilim insanları fosil yakıt kullanımının azaltılmasının yanı sıra orman tahribatının da acilen durdurulması gerektiği konusunda uyarıyor. Aragão, bozulan orman yapısını yeniden inşa etmeyi başarmamız halinde sıcaklıkların düşürülmesi, su döngüsünün artırılması ve karbon stoklarının yeniden sağlanması gibi ekosistem hizmetlerini geri kazanabileceğimizi ve böylece ülkenin su, gıda ve ekonomik güvenliğini garanti altına alabileceğimizi ifade ediyor.
Kaynak
Silveira, M., et al. Observed shifts in regional climate linked to Amazon deforestation. Commun. Earth Environ. (2025). https://www.nature.com/articles/s43247-025-02900-2 DOI: 10.1038/s43247-025-02900-2
